شهرهاى جهان اسلامى نيز ، در فاصلهء قرن سوم و چهارم تا هفتم هجرى ، يعنى در طى قرن دهم تا سيزدهم ميلادى ، بسيار پرجمعيت و فعال بود ، و داراى مساجد و مدارس كاروانسراها و رباطها ، حصارها و دروازه‌هاى گوناگون بود كه از آن جمله مىتوان از شهرهاى نيشابور ، هرات ، رى ، بخارا و سمرقند و بغداد نام برد . براى آنكه شهرهاى شرقى با بلاد نوبنيان و كم‌جمعيت و عارى از فعاليت اروپايى در قرن دوازدهم و سيزدهم ميلادى ، مورد مقايسه قرار گيرد ، خصوصيات بعضى از بلاد شرقى ، از جمله شهر هرات را از قول اصطخرى مىنويسيم : هرات بزرگترين شهر خراسان و انبار امتعه و كالاهاى تجارتى است . المقدسى ، دربارهء هرات ، مىگويد : هرات بوستان اين نقاط است ، جمعيت انبوه دارد ، عمارات آن بهم چسبيده است ، ده‌هاى بزرگ دارد ، مردمش زيرك و شوخ و باذوقند . از اينجا انواع و اقسام شيرينيها و پارچه‌هاى اعلا ، به كشورهاى مختلف فرستاده مىشود . ياقوت مىگويد : در 607 هجرى ( برابر با 1210 ميلادى ) كه در خراسان بودم ، هيچ شهرى را چون هرات نيافتم . مردمش ثروتمند و گروه دانشمندان ، اعيان و متمولين در اين شهر بسيارند . در سال 618 ، كه هرات مورد حملهء مغول قرار گرفت ، بنابه اظهار مؤلف تاريخ‌نامهء هرات ، 190 هزار مرد جنگى براى مقابله با مغول آمادهء نبرد شدند . و اين خود از وسعت و عظمت و جمعيت فراوان اين شهر حكايت مىكند . « 1 » بازارهاى نيشابور در قرن چهارم هجرى « بازارهاى نيشابور خارج شهرستان و در ربض شهر بوده است ، و دو بازار آن از ديگر بازارها بزرگتر بوده به نام « مربعهء بزرگ » و « مربعهء كوچك » . در اين بازارها ، كاروانسراها و مهمانسراهايى نهاده بودند كه تجار در درون آنها به دادوستد و تجارت مشغول بوده‌اند ، و دكاكين زيادى در اين بازارها بوده است كه مركز خريد و فروش اقسام امتعه و اجناس بوده است . در اين مهمانسراها ، تجار طراز اول مسكن داشتند و غالب كاروانسراها مملو بود از اجناسى كه به اين شهر آورده بودند . در سراهاى اين بازارها ، كارگران و ارباب صنايع نيز دكانها داشتند كه سخت معمور و آبادان بوده است ، و نيز بسيارى از اين بازارها و سراها ، به دسته‌هاى مختلف پيشه‌وران تعلق داشت و به نام آنان ناميده مىشد ؛ مثل رستهء كلاهدوزان ، رستهء كفشگران ، رستهء خزفروشان ، رستهء ريسندگان و رسته و بازارى كه در آن طناب درست مىكردند و بازار بزازها . اين بازارها و سراها پر بوده از ارباب صنايع كه هركس در آن به شغل خويش مشغول بوده است . » « 2 » نرشخى ( 348 - 286 هجرى قمرى ) ، در كتاب تاريخ بخارا ، شرحى در پيرامون بيت الطراز بخارا آورده است : « در بخارا كارگاهى بوده است ميان حصار و شهرستان ، نزديك مسجد جامع ، و در وى بساط و شادروانها بافتندى ، و يزديها و بالشها و [ مصليها ] و برديهاى فندقى از جهت خليفه بافتندى ، كه به يكى شادروان ، خراج بخارا خرج شدى . . . اندر شهر بخارا

--> ( 1 ) . ر ك : تاريخ‌نامهء هرات ، پيشين . [ مقدمه ] ، ص 3 . ( 2 ) . حجة الحق ابو على سينا ، پيشين . ص 62 .